Proces legislacyjny w Polsce krok po kroku

Jakie są etapy procesu legislacyjnego?

Proces legislacyjny to droga od projektu do obowiązującej ustawy. Oto cała ścieżka; szczegóły każdego etapu znajdziesz niżej.

1. 1

   Inicjatywa ustawodawcza

   Projekt wnoszą posłowie, Senat, prezydent, Rada Ministrów albo 100 000 obywateli.

2. 2

   Druk sejmowy

   Projekt trafia do posłów jako druk z numerem, pod którym można go śledzić do końca.

3. 3

   Pierwsze czytanie

   Uzasadnienie projektu, debata o jego założeniach i pytania posłów, w komisji albo na sali plenarnej.

4. 4

   Praca w komisji

   Komisja rozpatruje projekt szczegółowo i w sprawozdaniu wnioskuje o jego przyjęcie, przyjęcie z poprawkami albo odrzucenie.

5. 5

   Drugie czytanie

   Na posiedzeniu Sejmu: sprawozdanie komisji, debata i zgłaszanie poprawek. Jeśli padły poprawki, projekt zwykle wraca do komisji.

6. 6

   Trzecie czytanie

   Głosowania nad wnioskiem o odrzucenie, poprawkami i całością projektu. Przyjęcie całości to uchwalenie ustawy przez Sejm.

7. 7

   Senat

   W ciągu 30 dni Senat przyjmuje ustawę bez zmian, wprowadza poprawki albo ją odrzuca.

8. 8

   Powrót do Sejmu

   Poprawki Senatu albo uchwałę o odrzuceniu ustawy Sejm może odrzucić tylko bezwzględną większością głosów.

9. 9

   Prezydent

   W ciągu 21 dni prezydent podpisuje ustawę, kieruje ją do Trybunału Konstytucyjnego albo ją wetuje.

10. 10

    Ogłoszenie i wejście w życie

    Ustawę ogłasza się w Dzienniku Ustaw. Obowiązuje po upływie vacatio legis, co do zasady 14 dni.

Kto może zgłosić projekt ustawy?

Prawo wnoszenia projektów, czyli inicjatywa ustawodawcza, przysługuje według art. 118 Konstytucji posłom, Senatowi, prezydentowi, Radzie Ministrów oraz grupie co najmniej 100 000 obywateli mających prawo wybierania do Sejmu.

• Posłowie. Projekt poselski wnosi komisja sejmowa albo co najmniej 15 posłów, którzy go podpisali (art. 32 ust. 2 Regulaminu Sejmu). Jeśli przed końcem drugiego czytania poparcie spadnie poniżej 15 pierwotnych sygnatariuszy, projekt uważa się za wycofany (art. 36 ust. 3).
• Rada Ministrów. Tylko rząd może wnieść projekt ustawy budżetowej, ustawy o prowizorium budżetowym i kilku innych ustaw finansowych (art. 221 Konstytucji).
• Obywatele. Potrzeba 100 000 podpisów, a tryb określa ustawa o wykonywaniu inicjatywy ustawodawczej przez obywateli. Pierwsze czytanie takiego projektu na posiedzeniu Sejmu musi się odbyć co do zasady w ciągu 3 miesięcy od jego wniesienia (art. 13 tej ustawy).

Wnioskodawca przedstawia skutki finansowe projektu i może go wycofać do końca drugiego czytania (art. 118 ust. 3 i art. 119 ust. 4 Konstytucji).

Z końcem kadencji prace nad niezakończonymi projektami ustają. To tzw. zasada dyskontynuacji. Wyjątkiem jest projekt obywatelski: Sejm następnej kadencji rozpatruje go bez ponownego wnoszenia (art. 4 ust. 3 ustawy o wykonywaniu inicjatywy ustawodawczej przez obywateli).

Co to jest druk sejmowy i skąd bierze się jego numer?

Po wpłynięciu projektu Marszałek Sejmu zarządza jego wydrukowanie i doręczenie posłom (art. 35 Regulaminu Sejmu). Tak powstaje druk sejmowy: oficjalny dokument z numerem nadawanym kolejno w ramach kadencji. W 10. kadencji druk nr 1 pochodzi z 13 listopada 2023 r.

Własne numery dostają też kolejne dokumenty w sprawie, np. sprawozdanie komisji czy uchwała Senatu; dodatkowe sprawozdanie po drugim czytaniu ma zwykle numer z literą, np. 1999-A. Dlatego tytuł głosowania często zawiera kilka numerów naraz: „druki nr 1749, 1999 i 1999-A”.

Przed pierwszym czytaniem Kancelaria Sejmu opiniuje m.in. zgodność projektu z prawem Unii Europejskiej (poza projektami prezydenta i rządu). Projekty poselskie i obywatelskie od 31 października 2024 r. przechodzą też 30-dniowe konsultacje społeczne w Systemie Informacyjnym Sejmu, które Marszałek może skrócić albo pominąć (art. 34 ust. 9 i art. 34a Regulaminu).

Gdzie odbywa się pierwsze czytanie?

Pierwsze czytanie obejmuje uzasadnienie projektu przez wnioskodawcę, debatę o jego ogólnych zasadach oraz pytania posłów (art. 39 Regulaminu). Może się odbyć najwcześniej siódmego dnia od doręczenia posłom druku (art. 37 ust. 4), na posiedzeniu komisji albo całego Sejmu.

Na sali plenarnej obowiązkowo czyta się projekty ustaw o zmianie Konstytucji, budżetowych, podatkowych, dotyczących wyboru prezydenta, Sejmu, Senatu i organów samorządu terytorialnego, regulujących ustrój i właściwość władz publicznych oraz kodeksów (art. 37 ust. 2). Inne projekty Marszałek może tam skierować z ważnych względów. Pierwsze czytanie na sali kończy się skierowaniem projektu do komisji, chyba że Sejm przegłosuje wniosek o jego odrzucenie (art. 39 ust. 2).

Co robi komisja sejmowa z projektem?

Komisja rozpatruje projekt szczegółowo, może powołać podkomisję i wysłuchać ekspertów. Pracę kończy sprawozdanie komisji z wnioskiem o przyjęcie projektu bez poprawek, z poprawkami albo o jego odrzucenie (art. 43 ust. 2 Regulaminu). Poprawki odrzucone przez komisję mogą trafić do sprawozdania jako wnioski mniejszości; Sejm głosuje nad nimi jak nad innymi poprawkami.

Od 31 października 2024 r. komisja ma na sprawozdanie 9 miesięcy od pierwszego czytania. Marszałek może ten termin przedłużyć najwyżej o 3 miesiące (art. 43 ust. 1).

Na czym polega drugie i trzecie czytanie?

Drugie czytanie to przedstawienie sprawozdania komisji, debata i zgłaszanie poprawek na posiedzeniu Sejmu, najwcześniej siódmego dnia od doręczenia sprawozdania posłom (art. 44 Regulaminu). Poprawki mogą wtedy zgłosić: wnioskodawca, Rada Ministrów, Komisja do Spraw Petycji, grupa co najmniej 15 posłów oraz przewodniczący klubu lub koła w jego imieniu (art. 45). Jeśli padły poprawki, projekt wraca do komisji, która w dodatkowym sprawozdaniu zaleca ich przyjęcie lub odrzucenie (art. 47).

Trzecie czytanie to głosowania w stałej kolejności (art. 50): najpierw wniosek o odrzucenie projektu w całości, potem poprawki, na końcu całość projektu. Jeśli po drugim czytaniu projekt nie wrócił do komisji, trzecie czytanie może się odbyć od razu (art. 48). W szczególnie uzasadnionych przypadkach Sejm lub komisja może skrócić postępowanie, np. przystąpić do drugiego czytania bez kierowania projektu do komisji albo do trzeciego czytania mimo zgłoszonych poprawek (art. 51).

Jaka większość jest potrzebna do uchwalenia ustawy?

Sejm uchwala ustawy zwykłą większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów, czyli 230 (art. 120 Konstytucji). Zwykła większość oznacza, że głosów „za” jest więcej niż „przeciw”; wstrzymujących się nie dolicza się do żadnej ze stron.

Później progi są wyższe: bezwzględna większość (więcej głosów „za” niż łącznie „przeciw” i wstrzymujących się) do odrzucenia stanowiska Senatu i większość 3/5 do ponownego uchwalenia ustawy po wecie. Oba progi wymagają obecności co najmniej 230 posłów.

Ile czasu ma Senat i co może zrobić z ustawą?

Uchwaloną ustawę Marszałek Sejmu przekazuje Senatowi. Senat w ciągu 30 dni może przyjąć ją bez zmian, uchwalić poprawki albo odrzucić ją w całości (art. 121 ust. 2 Konstytucji). Jeśli w tym terminie nie podejmie uchwały, ustawę uznaje się za uchwaloną w brzmieniu przyjętym przez Sejm.

Uchwałę Senatu rozpatrują zwykle najpierw komisje, a potem Sejm, który głosuje nad wnioskami o odrzucenie poszczególnych poprawek (art. 54 Regulaminu). Poprawkę Senatu, podobnie jak uchwałę o odrzuceniu ustawy, uważa się za przyjętą, chyba że Sejm odrzuci ją bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów (art. 121 ust. 3 Konstytucji). Jeśli Senat odrzucił ustawę, a Sejm tej uchwały nie odrzuci, ustawa przepada.

Ile dni ma prezydent na podpisanie ustawy?

Prezydent ma 21 dni od przedstawienia mu ustawy przez Marszałka Sejmu (art. 122 ust. 2 Konstytucji). W tym czasie może:

• podpisać ustawę i zarządzić jej ogłoszenie w Dzienniku Ustaw;
• skierować ją do Trybunału Konstytucyjnego przed podpisaniem. Ustawę uznaną za zgodną z Konstytucją musi podpisać, a niezgodnej podpisać nie może. Gdy niezgodne są tylko niektóre przepisy, niezwiązane nierozerwalnie z całością, podpisuje ustawę bez nich albo zwraca ją Sejmowi do usunięcia niezgodności (art. 122 ust. 3-4);
• zawetować ustawę, czyli z umotywowanym wnioskiem przekazać ją Sejmowi do ponownego rozpatrzenia (art. 122 ust. 5). Weto przysługuje tylko wtedy, gdy prezydent nie skierował ustawy do Trybunału.

Sejm odrzuca weto, uchwalając ustawę ponownie większością 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Prezydent musi ją wtedy podpisać w ciągu 7 dni i nie może już skierować jej do Trybunału przed podpisaniem. Jeśli Sejm nie zbierze 3/5 głosów, postępowanie ustawodawcze się kończy (art. 64 ust. 6 Regulaminu). Wniosek do Trybunału albo weto wstrzymuje bieg 21-dniowego terminu (art. 122 ust. 6 Konstytucji).

Czym różni się tryb pilny?

Rada Ministrów może uznać swój projekt za pilny (art. 123 Konstytucji). Senat ma wtedy 14 dni zamiast 30, a prezydent 7 dni zamiast 21. W Sejmie Marszałek wyznacza komisji termin na sprawozdanie nie dłuższy niż 30 dni, a pierwsze czytanie może się odbyć bez zachowania 7-dniowego odstępu (art. 73 Regulaminu). Rząd może wycofać klauzulę pilności do rozpoczęcia drugiego czytania (art. 75).

Trybu pilnego nie stosuje się do projektów ustaw podatkowych, ustaw dotyczących wyboru prezydenta, Sejmu, Senatu i organów samorządu terytorialnego, ustaw regulujących ustrój i właściwość władz publicznych oraz kodeksów.

Jakie wyjątki dotyczą ustawy budżetowej?

Ustawa budżetowa ma własne reguły (art. 221-225 Konstytucji):

• projekt wnosi wyłącznie Rada Ministrów, najpóźniej 3 miesiące przed początkiem roku budżetowego; ustawa o finansach publicznych precyzuje ten termin na 30 września (art. 141);
• Senat ma 20 dni, a Konstytucja przewiduje dla niego tylko uchwalenie poprawek (art. 223);
• prezydent podpisuje ustawę w ciągu 7 dni i nie może jej zawetować; jeśli skieruje ją do Trybunału Konstytucyjnego, Trybunał orzeka w ciągu 2 miesięcy (art. 224);
• jeśli w ciągu 4 miesięcy od wniesienia projektu ustawa nie trafi do prezydenta, prezydent może w ciągu 14 dni zarządzić skrócenie kadencji Sejmu (art. 225).

Przykład z 10. kadencji: projekt budżetu na 2026 r. (druk 1749) wpłynął do Sejmu 30 września 2025 r. Sejm uchwalił ustawę 5 grudnia 2025 r. (posiedzenie 47, głosowanie 99: 233 za, 197 przeciw, 0 wstrzymujących się). Senat 19 grudnia wniósł poprawki, a Sejm 9 stycznia 2026 r. ich nie odrzucił. Prezydent podpisał ustawę 19 stycznia, a 20 stycznia ukazała się ona w Dzienniku Ustaw jako Dz.U. 2026 poz. 62.

Kiedy ustawa wchodzi w życie?

Warunkiem wejścia ustawy w życie jest jej ogłoszenie (art. 88 Konstytucji). Ustawy ogłasza się w Dzienniku Ustaw, który Prezes Rady Ministrów wydaje przy pomocy Rządowego Centrum Legislacji w postaci elektronicznej. Dniem ogłoszenia jest dzień publikacji na stronie dziennika (art. 2a, 9, 20 i 21 ustawy o ogłaszaniu aktów normatywnych).

Czas między ogłoszeniem a wejściem w życie to vacatio legis. Zasada: 14 dni od ogłoszenia, chyba że ustawa przewiduje dłuższy termin. W uzasadnionych przypadkach termin może być krótszy, a gdy wymaga tego ważny interes państwa i nie sprzeciwiają się temu zasady demokratycznego państwa prawnego, ustawa może wejść w życie w dniu ogłoszenia (art. 4). Ustawie można też nadać moc wsteczną, jeśli te zasady nie stoją temu na przeszkodzie (art. 5). Budżet na 2026 r. wszedł w życie z dniem ogłoszenia, z mocą od 1 stycznia 2026 r.

Terminy w procesie legislacyjnym: zestawienie

Jak sprawdzić, na jakim etapie jest projekt?

Na sejm.gov.pl kliknij „Prace Sejmu”. Otworzy się „Przebieg procesu legislacyjnego” z polem „Wpisz nr druku”. Zobaczysz etapy z datami, numerami druków i wynikami głosowań. Te same dane zwraca API Sejmu: https://api.sejm.gov.pl/sejm/term10/processes/{numer_druku}.